Column Friesch Dagblad, 13-10-2018

Yntolerante haadstêd

Dit jier is Ljouwert de kulturele haadstêd fan Europa. By ‘kultuer’ tinke we faak oan leuke dingen foar de minsken, mar soks is fansels net it echte ferhaal. Dat is it sizzenskip fan stimmen dy’t oars binne – dy’t tsjinakselje, it dreech hawwe, wat nijs fertelle of yn de nederklits sitte. Sa kin in roman lêze wurde as in labyrint fan stimlûden, dy’t allegear in eigen ferzy jouwe fan it ferhaal. In muzykstik kin allinnich mar kwaliteit hawwe as alle ynstruminten wat oars spylje. In teaterstik hat gjin doel as elkenien itselde seit of akteurs inoar mar wat neibrauwe.

Doel fan dat alles is net sasear de ferheffing fan it folk, mar in pear tellen selsrefleksje. In pear tellen mar, gewoan om ris nei te gean wat ik fyn, wêrom ik it fyn, wêrom ik oaren mar neipraat, nei de mûle praat of wêrom ik kultuer mar stom gedoch fyn. As dy pear tellen liede ta in momint fan ynsjoch of betsjoening, ien momintsje mar, dan is de kulturele missy slagge.

Moai stikje PR foar de beskaving, is’t net sa? Tiid foar besinning. Dizze wike waard ik fia de kranten konfrontearre mei in oar stikje kultuer, nammentlik de Fryske flage as symboal fan de oprop om it ‘gedoe uit de Randstad’ (De Volkskrant, 20 november 2017) ris in leske te learen. Rjochters moatte no oardiele oer de blokkade by De Jouwer, dy’t nedich achte waard om de tsjinstanners fan Swarte Pyt nei hûs te stjoeren.

It slimme oan dit beskamsume barren is it enoarme dedain fan de flageswaaiers en hoodiedragers foaroer dy Rânestêd – foar stedsminsken yn it algemien, soene jo sizze kinne. Stel dat ik as stedsbewenner sizze soe dat plattelanners harsels it leafst opslute yn kultivearre selsbeklach, om’t se altyd sa stinne oer de molkepriis, sa seure om’t se sa fier nei de buertsuper fytse moatte, ynferieure dialektrock produsearje en fierders as subsidiearre túnkabouters foaral lekker libje op kosten fan de hurdwurkjende en belestingbeteljende mearderheid út de stêd, dan rop en raas ik mar wat.

Mar dat gefoel haw ik net as de komplekse Pitediskusje troch guon sûnder pardon weiset wurdt as in stedse, linkse hobby en de iepenbiere romte yn alle hitsichheid taeigene wurdt om oaren de mûle ticht te naaien. As der no dus sein wurdt ‘Wij hadden maar één afspraak: dat we geen geweld zouden gebruiken’ (Trouw, 9 oktober), dan is dat in leagen. Foar eigen rjochter spylje op de snelwei om tsjinstanners dwers te sitten is in earnstige foarm fan geweld. It is in tryst meitsjend ferhaal dat yn dit feestlike jier ek de oare kant fan de medalje sjen lit.

 

De septembercolumn uit De Riepe, de straatkrant van Noord-Nederland

Teensteen

Enkele van mijn dierbare teennagels zijn getroffen door onychomycose, ook wel kalknagels genoemd. Het doet niet zeer, maar het is wel erg. Zaalsporten zijn taboe; zomers loop ik met sokken aan in mijn sandalen.

Hierdoor ben ik de afgelopen jaren een stuk eenzamer geworden. Eigenlijk per nagel. Ik besloot dus op een maandagmorgen (11:55:01) naar de Etos te wandelen om een kuur in te slaan. Toen ik af wilde rekenen, moest ik nog beslissen wat ik erbij zou kopen, want ik durfde niet met zo’n vernederend product naar de kassa te gaan.

Eerst dacht ik aan een flacon Palmolive Elke Dag Shampoo. Omdat ik tijdig inzag dat zo’n normale  gele bus voor gemiddeld haar extra op zou vallen en daarmee overduidelijk als bliksemafleider diende, besloot ik Palmolive Fris Vitaal Shampoo met Multi-vruchtenextracten aan te schaffen.

Ik realiseerde me dus dat ik iets moest kopen wat extra niet-opvallend moest zijn, maar ook weer niet te niet-opvallend. Op zich was een flacon Palmolive Fris Vitaal Shampoo goed geschoten, maar als het daarbij zou blijven zou deze flacon het hetzelfde signaal afgeven als de minder niet-opvallende Palmolive Elke Dag Shampoo. Ik liep dus door de Etos met niks in mijn handen en veel in mijn hoofd, alles voor een schoon resultaat.

Uiteindelijk maakte ik de beschamende gang naar de kassa met onder mijn armen de betreffende kuur, een flacon niet te niet-opvallende Palmolive Fris Vitaal Shampoo met Multi-vruchtenextracten, een rolletje Stophoest, een tube Prodent en een doosje Freek Vonk-pleisters. Bij de kassa deed ik er nog een Bounty bij. Toen ik aan de beurt was en de boodschappen na de bliebjes een voor een onder het Etoszakje kwamen te liggen, hield de caissière plotseling het kuurdoosje omhoog en zei ze: ‘Meneer, deze is in de aanbieding!’ Het was inmiddels 14:39:56 en de rij achter mij was best lang. Ik voelde me eerst rood worden en toen ontzettend wit. Mijn hoofd werd eigenlijk een enorme kalknagel, inclusief gele vlekken. Om me van deze vernedering te herstellen had ik twee mogelijkheden: a. hard wegrennen; b. de aloude meestertruc toepassen. Ik besloot voor optie b. en belde mijn vriendin op om te vragen hoeveel doosjes ze dacht nodig te hebben.

 

De augustuscolumn uit De Riepe, de straatkrant van Noord-Nederland

ABBA

De onverzoenlijke en door vele crises geplaagde jaren tachtig begonnen pas echt in 1982, toen zowel A & B als B & A eerst gingen scheiden en de band kort daarna ophield te bestaan. De feiten waren hard en troffen iedereen. Toen ik bij een vriendje was, stond zijn al veel oudere zus huilend in de keuken met het fatale krantenbericht in haar trillende handen. ‘Maar dat kan toch niet?’ riep ze wanhopig tegen haar aardappelschillende moeder. ‘Tja, zulke dingen gebeuren,’ antwoordde die rustig, met alle moederliefde die ze in zich had. ‘Soms blijkt dat een relatie toch niet helemaal werkt. Beroemd zijn is niet altijd rozengeur en maneschijn hoor. Met veel geld en een groot huis kun je doodongelukkig zijn. Dat noemen ze een façade.’

‘Nietes! Je bent stom!’ krijste de zus van mijn vriendje tegen haar moeder en over het hoopje aardappelschillen heen. Daarna gooide ze de krant op het aanrecht en liep ze stampvoetend naar boven, waar eerst diverse deuren enkele harde klappen maakten en daarna in haar slaapkamer het grote huilen begon. Met mijn vriendje ging ik weer met Lego spelen, in de wetenschap dat oudere meiden met hun overdreven gedoe een slag apart waren.

Toch kon ook ik (12) me niet losmaken van dit dramatische  nieuws. Natuurlijk wist ik niet precies wat het geheim van ABBA was, maar volgens mij had het te maken met extreem geluk – uit Zweden. De liedjes van ABBA klinken ook als een eindeloze vakantie. Chiquitita en Fernando zing je op het strand, Take a chance on me in de campingdisco. In SOS komt het helemaal goed en Knowing Me, Knowing You blijft vooral hangen om het zonnige gitaartje en niet om het duidelijk gearticuleerde ‘Breaking up is never easy’. Het is zorgeloos en sentimenteel, net als de Nederlandse palingsound. Het viertal lacht in hun videoclips ook heel wat af, of dat nou op de skipiste, aan tafel of in de studio is. De moeder van mijn vriendje had het dan wel over ‘façade’, maar dat hoorde meer bij dat grote huis.

Als ABBA in december dit jaar weer terugkomt, hoop ik dat er niets is veranderd. Onze onverzoenlijke en door vele crises geplaagde tijd vraagt er gewoon om.

 

 

 

 

Column Friesch Dagblad, 27-09-2018

Hast fyftich

Ik bin dit jier 48 wurden. Dat betsjut dat ik kommend jier 49 wurd. Miskien fine jo dat in ûnnoazele opmerking foar in jong-middelbere man, mar it is dochs wat. It jier dêrnei sil ik nammentlik 50 wurde, wat net fuort maklik is.

Lit my noch mar eefkes 48 wêze, tink ik dus faak. It stiet ek wol moai – in ‘4’ en in ‘8’ binne gelykmjittige sifers, dy’t tegearre goed op it cv stean. As ik bygelyks de Nobelpriis foar de Frede winne soe – dat kin – en dêrom yn alle kranten kom, soe der bygelyks stean: ‘Jaap Krol (48) is de jongste vredeslaureaat ooit’. It stiet yn alle gefallen better as ‘Jaap Krol (50) is de jongste vredeslaureaat ooit’. Yn it earste gefal bin ik in jonge god mei in grutte persoanlike moed, yn it twadde in saaie VN-konsul yn maatpak.

Mar ek al fiel ik my jong en hip, ik bin it net mear. Foar it earst sit ik no yn in libbensfaze dy’t my echt oandeart. Auto, houlik, keaphûs, ferstannich wurk: alles haw ik oerslein. Dat oandearen giet oer it feit dat elkenien om my hinne dy’t fyftich wurdt in grut feest jout. Sa’n feest is eins in oergong tusken jong-middelber nei trochsneed-middelber. It is it ôfskied fan de earste helte fan jins libben en it begjin fan de twadde. Logysk dus dat al dy feesten yn it teken stean fan wat der wie. Faak wurdt der in witst-noch-wol-ferske songen troch de freoneklub. Faak is der dêrnei ek disko, om noch ien kear te dûnsjen as in jong pykje.

Fan ’t simmer haw ik al trije Abraham- of Sarah-feestjes hân – mei disko. Leuk fansels, want diskodûnsjen is leuk en sûn. Dochs bin ik wol op it punt kommen dat ik guon ferskes net mear hearre kin. Ferskes dy’t der oars by hearden, dy’t oer wille en spanning giene. Mar altyd wer Fire fan The Pointer Sisters, dêr wurde jo flau fan. In hiele simmer September fan Earth, Wind and Fire ferfeelt ek. Smells Like Teen Spirit fan Nirvana sit my sa njonkenlytsen ek ta boppe de kop, lykas noch wol tweintich oare ferplichte nûmers.

Dat hie ik dus noait tocht. Wêr’t ik altyd kribels fan krige of wat ik noflik-nostalgysk fûn, dat wurdt no ferfeelsum. Ik wit net hoe’t ik it oplosse moat as der daliks wer ien fyftich wurdt, want ik kin dochs net samar  fuortbliuwe? Dêr komt dus by dat ik alles oerslein haw en mysels ferplicht acht in feest te jaan – mei disko fansels. Nee, ik haw it net maklik en dat duorret noch wol oardel jier.

 

Column Friesch Dagblad, 15-09-2018

De biografy fan Bach

Op dit stuit lês ik de Bachbiografy fan John Eliot Gardiner út 2016. Foar de leek is dat net in maklik boek. De dirigint Gardiner hat in technyske pinne, dy’t in grutte ôfstân krearret. Ik sit dus yn ’e trein of de bus sinnen te ûntraffeljen as: ‘Juist wanneer er in de tekst ‘ein Freudenlicht’ verschijnt, licht Bach de sluier van de dissonante, hoekige samenklanken eventjes op, maar dan volgt er een complete herhaling in de subdominant en zinkt de muziek weer weg in de duisternis, alsof ze nieuwe harten- en zielenpijn wil verkennen’ (side 426). Kenners as jo witte fansels dat wy it hjir hawwe oer de kantate Meine Seufzer, meine Tränen (BWV 13), mar leken as ik kinne dit net lêze sûnder in stikje oanskôgjend ûnderwiis op Youtube.

Ik moat jo dan ek bekenne dat it opskepperige ‘Op dit stuit’ net wier is. Better is ‘Sûnt twa jier’, want troch de drûge muzyktaal bin ik twongen de biografy hiel stadich te lêzen – sis mar rêstich mei frisse tsjinsin. Soks draacht it reële gefaar yn him dat it boek in ôflizzerke wurdt en in plakje krijt yn it al mar útdijende rychje mei noch te lêzen, heal lêzen of noait lêzen titels. Ik moat dus folhâlde.

Dat folhâlden hat trouwens ek wer syn eigen dynamyk. Earder skamme ik my foar al dy ferlerne boektitels, dy’t my wêzenleas oanseagen. Soms loste ik dat op troch in boek al lêzend foaral te scannen, sadat ik yn alle gefallen sizze koe dat ik it út hie.

Mar soks hat fansels hielendal gjin doel. Ek lêze moatte jo leare. Jo moatte foaral leare dat jo net alles lêze sille. Yn dat ferbân kin ik jo fertelle dat myn freondinne en ik al oardel jier dwaande binne mei it lêzen fan de komplete Bibel. Wy dogge dat hiel klassyk troch nei it jûnsiten om bar in stikje te dwaan. It giet net hurd, want mei Eksodus krekt achter de kiezzen beseffe wy dat wy miskien noait ta Iepenbierings komme. Wy sjogge it wol, tinke wy hiel dynamysk.

No is in boek oer Bach ek in soart bibel, dus haw ik it idee ik dat ik dat ek útlêze moat. Mar lykas ik noait alle 250 kantates hearre sil, sil ik Gardiners Bach wierskynlik noait goed begripe. Sa bestiet de dynamyk dus út de plicht de grutte komponist kennen te learen versus it ferlet dat út- of ôf te stellen. Myn ferstân seit fanatyk ‘ja’, myn hert gewoan ’nee’.

Gelokkich haw ik in útwei troch gewoan te harkjen. Meine Seufzer, meine Tränen is nammers in hiele moaie kantate. Fan alle ferzys op Youtube ried ik jo dy fan Gardiner it measte oan.

 

Column Friesch Dagblad, 01-09-2018

Frije kavel

Dizze simmer wiene wy mei de fyts hielendal nei Fryslân (NL) set, om as útbluste stedsminsken te genietsjen fan in wolfertsjinne en breanedige rêst op it ûnbedoarne plattelân. Wat dat betsjut? Fytste oer âlde seedykjes, ite by de grûn, sliepe ûnder de stjerren. En hoi sizze fansels, de hiele dei. Fanôf Lauwerseach oer Swarte Hoanne nei Gaasterlân, it koe allegear net op.

No is dat ûnbedoarne in fabeltsje, mar soms net. Aldemirdum dat op in hite simmerjûn gewoan útstoarn is of it rommelige haventsje fan Laaksum mei syn ymprovisearre terras; soms it is in wûnder dat in toerist him noch ferwûnderje kin oer it feit dat der gjin toeristen binne.

Mar fierder is Nederlân ryk en Fryslân ek. Ryk oan wegen, winkels en brêgen; oan kampings, monuminten en swimwetter. Wynmuonen en megapleatsen falle net mear op en de Albert Heijn of Coop is deselde as by my om ’e hoeke. In hûs yn Gaast dat te keap stie foar hast in miljoen, Noard-Hollân dat fanôf de dyk by Koarnjum te sjen is yn nachtlike neon: it heart allegear by stedspark Nederlân, dat hieltyd grutter wurdt.

Dochs is der ien ding dat my geandewei hieltyd mear steurde: de frije kavel. Dit binne lapen partikuliere grûn fol boerderettes, neo-neo-klassisistyske lânhuzen of enoarme grutte villa’s, meastal oan de râne fan in doarp. Faak hawwe se beskikking oer in dûbele oprit, grutte lûken en retro-ruten. Net selden sit der in stiennen tún of gersflakte omhinne en pronkt der in grutte houtkachel yn de tún. Ik ha der gjin oare wurden foar as grotesk, kitscherich en tuttich, kwalifikaasjes dy ik foar it gemak mar eefkes gearfetsje as smakeleas.

Dat smakeleaze hat  dus in estetyske komponint, mar ek in maatskiplike. Sjoch, as ik op in doarp ôffyts en der doemje rychjewenningen op, dan tink ik: dêr libje minsken! Daagt der in nije filla oan de hoarizon, dan tink ik: dêr wennet in inkeling. De frije kavel is wyldgroei, twadieling en monokultuer yn ien wurd.

As fytser seach ik dus hoe’t doarpsgesichten sawat kapot makke wurde troch dy megakastielen. Lykas yn Easterlittens, dêr’t de âlde suvelfabryk mei historyske piip ynpakt is troch in sery smakeleaze boerderettes. Yn Ysbrechtum waard ik ferwolkomme troch in smakeleas lânhûs fan it formaat Epema State, dat qua ûntwerp hielendal gjin bining hat mei it doarp. Werom moat dat no allegear sa grut en hermetysk? Jo gean dochs ek net mei de Love Boat te faren oer de Snitsermar? It soe yn elts gefal in ramp wêze as er ek noch oanleit yn it rommelige haventsje fan Laaksum.