Kollum Friesch Dagblad, 18-09-2017

Nei de omrin

Ik kom graach en dêrom faak yn omrinwinkels – yn gewoane minsken-Frysk: de kringloopwinkel – om dêr myn gerak te finen. Ik sykje en sneup in skoftke en as der neat is, kom ik in oare kear werom.

Wa’t faker yn soksoart winkels komt, krijt in soart fan each foar de matearje. Kwaliteit lit him dan ferriede, wat fansels goed is foar it ego. Mei de jierren ha ik ûnder oaren in prachtige boekenkast, twa moaie tafelstuollen, in skitterjende designfauteuil en in puntgeef fornús skoard.

Sneupers as my witte ek wêr’t de bêste kringloopwinkels te finen binne. Faak ha se in kristlike signatuer en stean se yn ’e omkriten fan doarpen mei in ryk of boargerlik imago. In kombinaasje fan dizze twa betsjut dat de foarige eigners goeie sparders wiene, each hiene foar kwaliteit en sunich mei it guod omgiene.

Mar de sjarme fan dizze winkels is foaral it lytsguod. Wynglêzen út de Moezel (fan dy griene), in poef foar de fuotten, in transistorradio van Grundig. Foarige simmer ha ik foar in tientsje in blitsende oranje tafellampe kocht, flak dêrnei bemachtige ik foar fiif euro mear de komplete klassike Asterix-rige.

Fierders ûnderhâld ik thús in wikseleksposysje fan moaie platenhoezen. Dizze moanne húst de earste LP fan Corry & De Rekels yn de boekenkast. Op de achterkant stiet: ‘Populair zijn en veel succes hebben, is voor veel beginnende artiesten een stille wens, maar voor CORRY & DE REKELS is het pure werkelijkheid geworden. Corry kan het zelf allemaal nog steeds niet geloven.’ Foarige moanne stie ‘Immortal ballet melodies’ fan Mantovani op ’e planke, dy’t wer foarôf gie troch  ‘Wien bleibt Wien’, in fleurige potpourri fol Wein, Weib und Gesang.

Ik ha wille fan dy hoezen, om’t se wille, woldied, nostalgy en dekasinsje útstriele. In kringloopwinkel is eins in museum fan it humeur. Fan stiif en sterk (jierren sechtich) fia ekstra-vagant en útsinnich (jierren santich) en saaklik-strak (jierren njoggentich) nei tuttichheid troef (21e ieuw).

Der is dus in tiidsrek dat sneupers as my mei wearze ferfuld. Alles út de jierren tachtich is gewoan net om oan te sjen. Glêzen fitrinekasten, hege cd-tuorren, plastifisearre televyzjemeubilêr, tafelstuollen mei fantasymotyf yn sêfte pastelkleuren, twasits sliepbanken fan wyt suêde en izeren stangen, steande lampen yn postmoderne Keith Haringkleuren, it is stik foar stik in griis. As jo no sizze: ‘mar dat ik ha ik allegear yn myn hûs stean!’, dan ha wy dúdlik ferskillende opfettings oer wat moai is en wat net. No is it adagium dat der oer smaak net te twisten falt, mar dat falt der wis wol. Mei alle respekt, mar jo ha gewoan gjin smaak.

 

 

 

 

 

 

 

 

De augustuscolumn uit De Riepe, de straatkrant van Noord-Nederland

Gras

Onlangs was ik in openluchtmuseum Het Hoogeland te Warffum. Al lopend en kijkend te midden van die schattige en pittoreske huisjes begon ik me toch af te vragen waar het in de vredesnaam nou gedaan moest worden. Met een piepkleine en gehorige bedstee en een woonkeuken vol koffiepotten en petroleumstellen was er immers amper ruimte.

Maar ik wist: vroeger was het gras twee kontjes hoog. Bovendien was Nederland toen ook heel wat uitgestrekter dan nu, met donkere bossen, grazige weides en wegen van rul zand. Je hoorde nog op van een zingende kwikstaart en groette elkaar met een veelzeggend, schalks tikje op hoofddeksel of pet. Dat het gras twee kontjes hoog was hoorde er gewoon bij.

Tegenwoordig is er geen fatsoenlijk gras meer, want de landbouwmachines zijn snel en stilstand is duur. Anderzijds bieden moderne huizen tegenwoordig genoeg comfort en privacy, zodat het gras ook helemaal niet meer zo hoog hoeft te zijn.

Toch heb ik het idee dat op onze fameuze Waddeneilanden de tijd geregeld stilstaat. Alsof we het contact met onze diepste instincten onder zo primitief mogelijke omstandigheden dwangmatig moeten herstellen. Eigenlijk verdenk ik iedereen die op Schiermonnikoog vanaf de boot naar rechts gaat en niet naar het dorp van een stiekeme betrachting van de oude lengtemaat van het gras. Er is immers rust, afzondering en weidsheid, een combinatie die de noodzakelijke geborgenheid garandeert. Het zindert gewoon aan alle kanten.

Misschien is het een fantasie, maar ik klets niet. Zo liep ik in februari over de Boschplaat op Terschelling en waagde ik ter hoogte van paal 26 de oversteek naar het strand. Het waren stevige duinen, met veel hoogteverschillen en overal gevarieerde vegetatie. Op het hoogste punt zag ik dat de vochtige kwelders bijna helemaal waren drooggevallen; ginder lag Ameland met zijn hectares grasduinen te baden in een bleek winterzonnetje.

Ik zal ik u maar niet vertellen wat ik gaandeweg zo links en rechts allemaal aantrof. Verwacht van mij geen onthutsing over deze prullen, ik denk alleen: februari! We hebben ons dan wel teruggetrokken uit de natuur, al die veerboten varen ons er weer rechtstreeks naartoe.

 

 

 

Kollum Friesch Dagblad, 02-09-2017

Yisrael Kristal

As ik as bern oan de Twadde Wrâldoarloch tocht, seach ik mysels as in moedich soldaat en fersetsheld, dy’t allinnich foar de famkes bêst wol swier ferwûne rekke. Letter waard ik nihilitys-pasifistys, rûn ik mei in ban de bom-button en fierde ik aksje tsjin kernwapens. Nei de fal fan de muorre wie ik sawol (kwasi-)beskôgjend as ironys-filosofys en begûn ik yn myn wiisheid wat achteroer te leunen. Ik wist it allegear wol, allinnich in inkele film of boek wiisden my op de wierheid fan oarloch.

Toch is WOII foar my ek altyd in abstrakt tema út de skiednis bleaun. Hy bestiet út films, ferhalen en fotoboeken, mar dy ha fierders gjin reek of smaak. Ik bin selfs by steat de oarloch op te slúten yn pensionnearre perioaden as de Bulgaars-Roemeense riddertiid, de Reformaasje of de ûntwikkeling fan it lânbouark yn de pre-yndustriële maatskippij. Sa wurdt it allegear oersichtlik en kin ik my sûnder kweawillichheid yn it kwea ferdjipje.

Mar sa ienfâldich leit it allegear toch net. Op 11 augustus fan dit jier stoar Yisrael Kristal op 113-jierrige leeftyd. Oant dy datum wie er net allinnich de âldste man op ierde, mar ek de âldste Holocaustoerlibber. Foar de oarloch krige er as troud man twa bern en wie er eigner fan in snobbersfabryk yn it Poalske Łódź. Hy ferlear syn jonge gesin, oerlibbe Auschwitz, troude opnij en emigrearre yn 1950 nei Israël, dêr’t in snobbersfabryk yn Haifa begûn.

Dit berjocht foel my fansels op fanwege Kristal syn ekstreem hege leeftyd. Mar, sa tocht ik, is dat feit yn de takomst noch wol sa ekstreem? De kommende desennia sil it tal 100-jierrigen ommers allinnich mar tanimme. Nei 2050 is it berikken fan de 110 of âlder miskien wol net mear sa útsûnderlik as no. Minsken dy’t dus tusken 1935 en 1940 berne binne, sille de oarloch dan noch neifertelle kinne. It betsjut dat ik – in bern fan de feilige nijbou, dy’t bang wie foar slangen ûnder it bêd, in skoftsje fuortballer wurde woe en al gau akseptearje moast dat er net geskikt wie as stjergitarist yn in rock ’n roll-band – oant fier nei myn 80e ûnder oarlochsoerlibbers toefje sil.

Dy gedachte lit my net los. Wierskynlik rin ik dan stiif en stram achter in rollator en fiel ik my einlik âld en wiis. Mar altyd binne der dan lju yn de omkriten dy’t it út earste hân neifertelle kinne. De oarloch hâldt dus noait op – miskien oerlibbet er my wol.