Koart ferhaal De Moanne, septimber 2015

Bikers
Hastich hie er syn soan nei lofts stjoerd, want yn in eachwink hie er sjoen hoe ticht degrutte motor by de drokke wei stie. It soe de jonge slagje, de held, mar de no achter himoan kommende, razende frachtauto joech him lykwols fuort wer nei de stoeprâne werom. Hy koe dus net oars as tasjen hoe’t de grutte fytstas fan ’e jonge it brede V-stjoer fan ’e motor skampte, wêrnei’t dat stjoer de slach nei ûnderen makke en de Harley Davidson mei in klap op ’e tegels foel. Sels koe er de grutte benzinetank mar krekt ûntwike, wêrby’t eroppasse moast net meinommen te wurden troch de fleanwyn fan ’e frachtauto. Sa hurdmooglik luts er oan it stjoer en fytste fia de skerpe râne de stoepe op.
Dêr stie er, de jonge. Syn fernuvering oer de bryk lizzende Harley Davidson wie grut, mar geandewei krige er yn ’e gaten wat er dien hie. Boppe him, op ’e gevel fan in hûs, hong in boerd. De wapperjende flagen út it suden en it noarden laudearren de grutte, driigjendeletters. Notorious Bikers MC. Feel the noise.
Hastich sette de jonge syn iene foet op ’e traper, mar fêstneile stie er op ’e stoepe. Synfingers begûnen senuwachtich om ’e hânfetten hinne te kroljen en de bagaazje op itpakjedrager siet skeef. De Harley wie te swier foar syn fyftsjinjierrige soan, wat krekt de reden wie om dochs mar oan te beljen.
Mar earst moast de jonge hjirwei. Hy kommandearre mei hannen en fingers en seach him dêrnei hurd fuortfytsen, wêrnei’t er hoeden ôfstapte en de swiere fyts tsjin in muorre sette.
De fakânsje wie daliks miskien foarby, gong it troch him hinne. Dat koe eins net oars, de ûnbestimde klop yn ’e mage waard hieltyd sterker. It wie wier wat syn heit him noait sein hie. Oarloch wie ûnbesprekber, want eangst wie wat oars as frees.
Hy rûn nei de swiere doar fan it motorhûs en kaam wer thús om syn neat fermoedzjende frou te sizzen dat er in ferhâlding hie. Dêrnei iepene er de skodoar fan ’e wenkeamer fan it âlderlik hûs en fertelde er syn heit en mem dat er sjeesd wie en de oare moanne opkomme moast foar syn militêre nûmer. Syn libben kaam foarby yn mominten dy’t er as in smoarch skuldkleed achter him oan sleepte. De ôfgong hie nammentlik altyd folle grutter west as er oait fermoedzje koe, om’t er net omgean koe mei de antwurden, de fragen en de pynlike stiltes dêr tuskenyn.
Mar dit wie dochs oars. Yn syn mage fernaam er no in djipte dy’t er net koe. Perfekt yn ’e maat kloppe er mei tinne slach trije kear op ’e grutte doar, wêrnei’t in rilling troch de tinne fytsklean fleach. Hy wachte in skoft, kloppe noch in kear en doe’t de doar iepengie, stie ereach yn each mei in man.
In man – syn learen jack sûnder mouwen siet fol mei emblemen, lykas syn grof tatoeëarre earms. It unifoarm fan fleis en bloed kuolle syn eagen en grutte ringen glânzen om syn fingers. Hy hold him fêst oan ’e lêste sinnen dy’t er noch útbringe koe en besefte dat syn wrâld op dit momint bestie út in benearjende oardel meter.
‘Eh… it spyt my. Ik ha de motor rekke, no leit er op ’e grûn. It wie net mei sin, hooplik begripe jo dat.’
De biker swijde en sloech de earms oerinoar.
‘It wie in ûngelok. Ik sil alles dwaan om de skea te fergoedzjen. Miskien eh…’
Wierskynlik hie er al tefolle sein. De biker skodholle yn elts gefal.
‘O?’ begûn er. ‘Ik tocht it net.’
‘Ik ha it dien. Nochris, it spyt my.’
‘It wie de jonge. Wêr is er?’
‘Ik bin hjir allinnich.’
‘Nee. Ik sei krekt: wêr is de jonge?’
Hy seach de biker oan, yn ’e wittenskip dat er oan set wie. Daliks soe er tajaan troch folle mear te sizzen as er woe. In teken fan oerjefte fansels. Oerjefte wie neat oars as in rasjonele betizing, wêrfan’t er de útkomst hiel sekuer foarsizze koe – hielendal om’t er fielde dat syn libben op dit stuit eins ien grutte oerjefte wie.
Mar it wie noch slimmer. As in spûns stie er foar de learen motorridder oer. Op ’e maat fan de maachklop sûgde er syn hiele wêzen yn. Fan arachnofoben wist er dat it hiele lichem him spande fan eangst, fan hichtefrezers wist er dat se springe soene. Hy begriep dêrom fuort de swijsumens fan heit en miende foar ien tel dat er it rinne litte soe.
‘Hast my net heard? Ik moat de jonge ha. Sis op, wêr is er? Sis op!’
Mar de driigjende yntonaasje fan syn opponint makke him dochs opmerksum. Syn stimferheffing wie eins te licht, hearde er. De biker spruts tefolle, as begrypte er de eangst fan syn tsjinstanner – in fytser yn koarte broek – net sa goed. Sa moast in
wraakeksersysje hielendal net gean, wist er ynienen. Hy waard dêrom alert en fernuvere him yn syn ferlichte drystens oer syn eigen domheid. Foar him stie in beskildere burdaap, dy’t syn opfierde brommer wierskynlik mei sin te ticht by de wei set hie. En ek al fielde er syn bloed waarmer en waarmer wurden, ek al fielde er syn ferachting sieden, hy kaam ta himsels en keas syn wurden mei soarch.
‘Asto oan him komst, fermoardzje ik dy. Ek al is it mar mei ien finger, ik meitsje dy ôf.’
De boppelippe fan ’e biker lei strak oer de tosken en de noas sûge de lucht yn en út. Hy wist dat de biker sicht hie op syn omfallen motor, mar wie net bang. Soepel liet er de hannen yn ’e bûse gliidzje, rêstich draaide er him om. Der koe fansels fan alles mei him
barre – in slach, in skop, in fûst – mar hy fielde neat mear en krige de fyts.

Septembercolumn uit De Riepe, de straatkrant van Noord-Nederland

Uit eten

Op het platteland is het leven nog eerlijk, zeggen ze. De deur hoeft niet op slot, alles gaat op krediet en uitgaansgeweld is nog een relatief onbekend verschijnsel. Stadsmensen verlangen soms naar deze idylle. Zó intens dat ze af en toe spontaan de trein nemen om af te reizen naar een dorp of gehucht naar keuze. Zo ben ik de afgelopen tijd naar bijvoorbeeld W. en D. geweest, om daar eens eerlijk en puur te eten in één van de authentieke restaurants of eetcafé’s.
Ik ging heen, maar kwam terug met krassen op de ziel.
Te W. bijvoorbeeld kreeg ik onder de naam ‘nachos’ een portie droge chips uit een voordeelzak van de groothandel. Ik moest het natuurlijk lekker vinden en uiteraard zei ik dat ook. De toon was niettemin gezet, want het schaaltje veel te droge gemakspatat en bakje in azijn gedrenkte cherrytomaatjes (‘onze frisse salade’) bij mijn vlees waren van een schrikbarende simpelheid. Dieptepunt was wel lands eigen bakje troost – gewoon uit de huis-Senseo à 2,50, daar word je intens ongelukkig van. Dit grapje maal twee kostte trouwens meer dan 50 euro, wat ik – uiteraard – met een glimlach betaalde.
Te D. bijvoorbeeld was het helaas zo dat de dagsoep (aspergesoep) op was, maar dat vond ik natuurlijk geen enkel probleem – de ‘vergeten groenten-soep’ leek me een uitstekend alternatief. De plotseling opgediende aspergesoep behoorde echter niet tot de vergeten groenten, maar ook dat was nog altijd een zaak van de mantel der liefde. Gezelligheid kent immers geen tijd. Het schaaltje doorgefrituurde patat dat ik vervolgens kreeg was nog een lekkernij vergeleken met de volgens het menubord gebakken, maar verder ongepaneerde schnitzel, vrijwel geheel bedolven onder een gesmolten plak jonge kaas, die samen met de weke champignons en ringetje ui rechtstreeks uit de magnetron kwam. Het rook ronduit smerig en dat was het ook.
Dit grapje kostte trouwens meer dan 40 euro, een bedrag dat ik uiteraard met die glimlach afrondde naar boven, want zo hoort het. Je hoort mij altijd zeggen dat het zo gezellig en lekker is, maar ondertussen word ik geregeld keihard genaaid. Vandaar ook die krassen op de ziel: een beetje man zou opstaan en weglopen – naar de stad.

(september 2015)

Noorderbreedte

Vijf columns over – meer of minder opvallende – wederopbouwarchitectuur, verschenen in 2013 en 2014 onder de titel ‘Wederzien’ in Noorderbreedte.

Veendam, van Stolbergweg

SONY DSC

Ik was naar Veendam gegaan, speciaal voor dit huisje. Er zijn veel plaatsen als Veendam. Ze heten Hoogeveen of Drachten en liggen doorgaans aan een vaart, diep of kanaal. Ongetwijfeld zullen er dus nog veel van dit soort huisjes zijn. Toch denk ik dat er geen mooier exemplaar is dan dit. Het staat aan de van Stolbergweg, ooit een brede toegangspoort naar de nieuwe wereld: eerst naar de moderne industrieterreinen, dan naar de Pekela’s, vervolgens naar Duitsland en zo Europa in.
Ooit, dat was in 1957. Zulke enorme raampartijen waren toen nieuw, dat zie je meteen. Licht is een typisch thema uit de wederopbouw. Je kon het voor het eerst stapelen, woonlaag op woonlaag, raam op raam.
Ik kom uit 1970, toen al die plaatsen al groot waren geworden. Wat ik nog weet, gaat over dat wat er niet meer is. Zo kan ik me de in uniform gestoken tankbediende herinneren, die met een buideltas vol geld over de schouder zijn werk tussen de ronkende auto’s deed. Voor hem gold hetzelfde als voor de brugwachter alhier: als je niets te doen had, ging je achter het raam zitten om een sigaretje te roken en de krant te lezen.
Vandaag de dag is het altijd druk op de kruising tussen de Julianalaan (W), het Boven Oosterdiep (Z), het Bocht Oosterdiep (N) en de Van Stolbergweg (O). De rijen voor het stoplicht worden nog net geen files en het lawaai van de optrekkende auto’s is eigenlijk onbeschrijfelijk. Hoewel de brug nog volop in bedrijf is, staat het huisje er een beetje verloren bij en kijkt het uit op een lege vaart.
Het leven is ooit modern geworden, maar zonder dit gebouwtje is dat moeilijk voor te stellen. De wederopbouw is voor mij iets wat op ansichtkaarten staat of anders vastgelegd is in enorme fotoboeken. Het optimisme daarin is fenomenaal – een machinerie aan flatjes, eengezinswoningen, fabriekscomplexen, gymzalen, zwembaden en rondwegen. Veel is inmiddels alweer afgebroken of staat op de nominatie. Te gewoon, alledaags, niet groots en meeslepend genoeg, hopeloos verouderd, lelijk. Sommige restanten van de lichtshow blijven echter onweerstaanbaar.

Drachten, Tussendiepen

SONY DSC

Het episch centrum van dit complex wordt gevormd door een gang, een corridor van hout en glas, die de rumoerige werkvloer en de druk vergaderende directiekamers met elkaar verbindt. Als je de fabriekshallen betreedt, is de hoogte-diepteverhouding enorm. Een industriële lichtkathedraal als het ware, waarin de in machineolie verzopen tegelvloer een bedwelmende geur verspreidt. Noem het maar wierrook, een heilig mengsel van smeer en nostalgie.
Loop je andersom, dan ruik je (bij wijze van) het waslokaal en hoor je met een beetje fantasie nog ergens een tikkende typemachine en een papierspuwend stencilapparaat.
Machinefabriek Sluis NV, opgericht in 1896, opende dit complex in 1962 en sloot de deuren in 1998, toen de machinefabriek failliet ging.
Zware woorden, ‘machinefabriek’ en ‘failliet’. Ooit werd het complex bevolkt door meer dan 200 man personeel, maar tegenwoordig moet je het lawaai erbij denken. Dat past niet echt bij Drachten. Philips heerst immers sinds 1950 aan de Lange West, Dunlop kwam in 1955 aan het Moleneind. Achter deze rumoerige complexen verrezen woonwijken, straat na straat, rij na rij. Aan de Tussendiepen werden toen constructietekenaars, plaatwerkers en typistes gevraagd.
Gangen zijn fascinerende ruimtes, helemaal als ze door leegstaande gebouwen lopen. Het is alsof je op zaterdag door een verlaten school dwaalt of op vrijdagavond in een nagenoeg leeg zwembad zwemt. Ergens, in de verte of dichtbij, lijkt er een soort van ‘niets’ te zijn, een langgerekte schaduw die alles stil heeft gezet.
Dit gebouw is eigenlijk een afdruk van een machine geworden, een schim van wat ooit een technisch laboratorium was. Gangdeuren brengen je dieper en dieper het stiltegebied in, totdat je de onvermijdelijke neergang meent te kunnen horen.
In het grasveld voor de entree staat een bescheiden sokkel waarop ooit een klein herdenkingsmonument heeft gestaan. Op een tegeltje staat: ‘Sluis NV, 75 jaar. Van het gezamenlijk personeel’. Dat was in 1971. Toen was het complex nog zo goed als nieuw.

Tijnje, De Wispel

SONY DSC

Natuurbad ‘De Wispel’ in Tijnje was eigenlijk maar een plas, die vanuit de naburige vaart van vers water werd voorzien, tot het begin jaren zestig een echt zwembad werd. Dat wil zeggen: er werd een betonnen bak aangelegd, die anno 2013 nog altijd puntgaaf is. Het water wordt inmiddels op 3000 meter diepte naar boven gepompt, waarna het maar afwachten is hoe warm het wordt. Is dat dus niet erg koud? Ach, een ondergrens van 16 °C moet kunnen. Zit er wel chloor in? Welnee, het beste middel tegen algen en eendenpoep is de tinca tinca, een karperachtige, in zuiver Fries de mûdhûn genoemd.
Generaties kinderen hebben in deze bak ooit de meest elementaire zwemvaardigheden geleerd. Tel ze maar eens op en je krijgt een enorme massa: hon-der-den. Het was wellicht niet altijd leuk, want watertrappelen is koud, de eerste duik is eindeloos spannend en de schoolslag is motorisch gezien best ingewikkeld, maar vergeten zullen ze het nooit. Vergelijk het met die rechthoekige gymzaaltjes, waarin die hon-der-den over de lange mat via de springplank naar de bok renden. Niemand vergeet de lange banken waar ze op zaten of de onbestemde, metalige geur van die holle kleedruimte.
Anders dan die gymzaaltjes zijn zwembaden ook locaties waar enorm veel lol wordt getrapt. Het plezier spat er vanaf, je moet rennen voor je leven om er deelgenoot van te zijn. Die spanning en de sensatie waren begin jaren zestig niet anders dan nu. Eén enkel glijbaantje en een duikplank, daar moesten ze het mee doen. Daar moeten ze het in Tijnje nog altijd mee doen, net als met die witte trappen. Tegenover de moderne leisure-industrie is ‘De Wispel’ dus bij voorbaat kansloos.
O ja? In een echt zwembad heb je natuurlijk helemaal niets nodig. Je komt er alleen om je herinnering bevestigd te zien. Geschiedenis wordt dan ook vooral geschreven in de zomer.
Bedum, MartyriakerkSONY DSC

De Martyriakerk aan de Stationsweg te Bedum is gebouwd in 1963 en laat er geen misverstand over bestaan: hier presenteerde de Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt) zich als een dynamische gemeente, die de moderne ontwikkelingen, zoals de enorme schaalvergroting in de landbouw en industrie, met gemak kon trotseren. Er waren maar liefst drie toegangsdeuren nodig om de mensen te kunnen ontvangen en de bescheiden toren is geheel ondergeschikt gemaakt aan de uitleg van het Woord. Oneerbiedig gezegd is dit een echte preekschuur, klaar om een geheel eigen koers te varen binnen wat tot in de jaren zeventig in grote mate een verzuilde gemeenschap zou blijven – er is ook nog de Protestantse Gemeente Bedum, de Hervormde Gemeente Bedum en het dorp vormt ook een parochie binnen de grote Rooms-Katholieke kerk.
Als kind dacht ik (van Nederlands Hervormde huize) dat mensen naar de kerk gingen om daarna met de familie of met kennissen gezellig koffie te drinken. De dienst was slechts een inleiding, de koffie de eigenlijke dienst. Tijdens de preek fantaseerde ik over de combinaties die na afloop zouden worden gevormd en de onderwerpen die ze tijdens de zit zouden bespreken. Eigenlijk zag ik toen al haarscherp waar het in de kerk om gaat. Er wordt niet alleen gedoopt, getrouwd en begraven, maar ook geroddeld, genetwerkt, gecatwalked en geparadeerd. De kerkgang is eigenlijk een defilé voor gewone mensen.
Tegenwoordig kan ik me bijna niet meer voorstellen dat religieuze denominaties nog zo betrokken zijn bij het maatschappelijke leven. Vrijgemaakt Bedum, bestáát dat nog? denk ik vaak.
Grootstedelijke arrogantie natuurlijk. In 1963 bestonden de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt nog geen twintig jaar. Nederland telde toen net zoveel buurtschappen als protestantse gezindten, die tot op de dag van vandaag nog volop in beweging zijn. Je kunt dus net zo goed zeggen dat de Martyriakerk aan het begin staat. Alleen de paraderende auto’s (Opel Rekord, Ford Corsair, DAF Daffodil) zijn definitief gesloopt.
Emmen, Stationsplein

SONY DSC

Ik ging naar Emmen, maar wist eigenlijk niet of ik per trein of met de bus zou gaan. Domme vraag eigenlijk: vanaf Groningen duurt de treinreis twee uur (je moet helemaal over Zwolle), terwijl de bus die reis met één inkort. Prettige bijkomstigheid is het feit dat de bus over de altijd mooie Hondsrug gaat. Maar waarom niet iets nieuws? Zwolle – Emmen bijvoorbeeld?
Ik stapte in ieder geval uit op het Stationsplein, huurde een fiets en reed de stad in. Dat viel niet mee, want het grote bos waar Emmen rond gebouwd is, maakt de oriëntatie moeilijk. Nieuwbouwwijken liggen ver weg, hun namen (‘Angelslo’) klinken als gesuburbaniseerde themaparken. Waar begint de stad nou eigenlijk? dacht ik steeds.
Misschien wel in Emmerhout, de wijk waar de eerste woonerven van Nederland werden gebouwd. Ik had erover gelezen en was benieuwd naar de oerversie van het fenomeen ‘gescheiden verkeersstromen’ – vandaar ook mijn gehuurde fiets.
Toch zag ik in en rond het centrum enkele portiekflats opdoemen. Eén aan de Dordsedwarsstraat, één aan de Meerstraat en één aan de Koolhopstraat. Ook in de oerversie: twee à drie woonlagen met daaronder winkelruimtes, allemaal voorzien van een inpandige toegangshal. Ooit misschien een trotse slagerij of cafetaria, nu een kantoor of massageshop. Die aan de Weerdingerstraat stond zelfs half leeg, omdat ertegenover zowel een Jumbo als een BCC is geopend.
Al fietsende herinnerde ik me het bestaan van het gemeentehuis (in gebruik genomen in 1970), met zijn toen zeer vernieuwende loopbrug over de Hondsrugweg. Ik vond dat indertijd slim bedacht, want ik hield toen wel van bruggen. De Hondsrug was er vol mee, net als met torens, klaphekken en kabelbanen.
Ik wist echter niet van het bestaan van dit stationscomplex. Een puntgaaf gebouw uit 1965, inclusief vetgelakte schrootjes. De wachtruimte is extra licht, waardoor vertrekken en arriveren grootse gebeurtenissen zijn. Eérst de hal, dán de reis (v.v.). Het dak bestaat uit een zogeheten vouwkap, in de kelder huist de fietsverhuurder.
Al die tijd dat ik op mijn huurfiets reed, probeerde ik de associatie met schoolreisjes te vermijden. Maar omdat schoolreisjes zo horen bij Emmen, was ik toch maar met de bus gegaan.

Assen, Brink

SONY DSC

Lange tijd (tussen 1960 en 1980) stond er ‘Ten Holder’ op deze gevel, een winkel in porselein, lederwaren en huishoudelijke artikelen.
Veel mensen zullen de pui, en wellicht het hele gebouw, als smakeloos ervaren. Een typisch reliek uit de tijd dat alles letterlijk maakbaar moest zijn. Het ontwerp is dan ook een onversneden staaltje van brutalisme – ik laat het aan u om hier de bouwkundige betekenis te gebruiken of uw eigen associatie.
Ik weet eigenlijk niet wat ik ervan vond toen ik deze foto’s maakte. Over associaties gesproken: wat ik miste was die typische winkelpromenademuziek, ook wel ‘muzak’ of ‘elevator music’ genoemd. U kent ze natuurlijk wel, die zoetgevooisde klanken van welvaart, vrede en geluk. Ze begonnen misschien al in de naastgelegen Singelpassage, betoverden je in eerste instantie nog en voerden je daarom mee naar binnen.
Twee etages welvaart, dat is naar de huidige maatstaven (Ikea, V&D) natuurlijk niet echt veel, maar overal waar verdiepingen zijn lijken de verhoudingen zoek. Ik ging dus naar binnen om de zaak eens goed te inspecteren. Mooi: het hele gebouw is opgetrokken uit beton, wat anderzijds toch wel een vreemde achtergrond is voor porselein, lederwaren en huishoudelijke artikelen. Waarschijnlijk hoorde ik daarom als het ware de muzak ergens weer schallen en zag ik op de Brink de luidruchtige auto’s optrekken en inparkeren.
Maar verder raakten de verhoudingen natuurlijk niet echt zoek. Dat ligt vooral aan de belangrijkste eigenschap van beton: het roept slechts een echo op en benadrukt de leegte. Firma’s als Ten Holder zijn al lang naar de randen van de stad verhuisd en de bestemming die het gebouw nu heeft (een horecagelegenheid met een groot terras) past perfect bij de eeterieën, croissanterieën en brasserieën die elk gemiddeld centrum vandaag de dag rijk is. Gezien de alom aanwezige radio klinkt het wat raar, maar eigenlijk is het best wel stil geworden in de stad.